Five Lessons Learned

The IABR–2016 Chief Curator looks back.

Maarten Hajer

It’s been great: eleven weeks full of discussions about the Next Economy. With a focus on the key challenges, a lot of commitment to the future of the city, sometimes concern about its future, but always attractively combined with optimism. Eleven weeks of exploring what we could do. Rather than just an exhibition, this Biennale was also a work space and a center for debate. New futures were not only explored, but sometimes even brought closer. In some cases, we changed our minds. In many others, our views deepened. Below are five lessons I learned.

1. The Agenda of the Next Economy: The Primacy of the Socially Inclusive City
We are in an interregnum. Clearly, the old system no longer works. We need to develop a Next Economy. The IABR–2016 provided an agenda for that Next Economy: it has to be green and socially inclusive and create jobs. World events had an impact. A selection: near Paris, two police officers were killed by their neighbor. Terrorist attacks took place in Bagdad, Syria, Yemen and Bangladesh. In Orlando, 49 people were killed on account of their sexual orientation. Violence has found its way back into our society. In Nice, IS becomes a signifier providing meaning to the life of someone frustrated earlier. The open society is inherently vulnerable. That is its weakness and its strength. In Great Britain, more than 51 percent voted for a Brexit, making the hidden lines that divide the United Kingdom painfully clear. It means 51 percent of the population has more faith in the past than in the future. More than half of the Brits feel abandoned by politics. There is no reason whatsoever to believe that those hidden lines do not exist elsewhere as well. We now face an important social mission: to work on the open, socially inclusive city. This is all about restoring trust. No trust means: no strong economy. It is as simple as that.

Of course these were also the eleven weeks in which global temperature records were once again broken, with torrential rains causing upheaval across the planet. An unpleasant new standard. Still, I cannot see how we can transform our economy (that is, remove 95 percent of fossil fuels from the mix) without primarily steering towards inclusive thinking. Without mutual trust, there is no economic success. We really must couple the two challenges continuously and consistently. And the good news of this Biennale is that the debate showed that many designers are now fired up by this challenge.

We face the challenge to create that socially inclusive Next Economy together. This is also a spatial challenge. As economic geographers have already indicated, we are moving towards a new urban economy; innovation fueled by the strength of encounter, by the friction between people in disagreement that will result in new ideas, new solutions and new approaches. It is clear by now that the sterile outcomes of economic-geographic statistical research by big names such as Ed Glaeser are failing. Yes, proximity, density and diversity matter, but unsafe public spaces, misdirected traffic flows, poor maintenance or a wrong mix of functions can make proximity, density and diversity very threatening as well. The challenge for design is to create a city that can deal with diversity. We have to transcend the enclave culture that offers only a false sense of safety and security.

In recent decades, the idea was that social tensions would disappear through some degree of redistribution of the wealth produced by the growing economy. But this mechanism does not work anymore. The economy is faltering and no matter how accessible Best Buy or MediaMarkt is, the consumption of white goods, flat screens and smart phones cannot compensate for the sense of being left out, being underprivileged, being unappreciated.

2. The New Topology
The Next Economy requires new places. Our cities are actually functioning in accordance with old formats: residential neighborhoods, office districts, old city centers, ring roads, recreation areas. But these concepts also thwart efforts to develop a flourishing city. Work during the Biennale showed that the residential and professional are drawn to each other especially. IABR–Atelier Rotterdam showed designs for new mixed buildings and areas; Vicente Guallart illustrated how Barcelona gives new meaning to its neighborhoods, whereas Labo XX is developing new mixed neighborhoods for Antwerp. I will provisionally name these the Residential / Work Neighborhoods. Self-employed people do not go to the office. Major companies and universities are cutting back on square meters of office space. At the level of the home/studio floor plan, demands are changing. Projects such as Warmbachliweg and Buiksloterham at the biennale show the creation of a new mix at the level of the neighborhood as well. However, debates and conversations clearly demonstrated that this new typology will not come about by itself. IABR–Atelier Brussel shows that the high residential square meter price is now translating into more and more residential towers and exclusive residential buildings. Oliver Wainwright and Jack Self tersely showed what this is doing to London. People have to leave their neighborhoods due to relentless increases in rent. Segregation is growing. The vital, diverse city that can realize the Next Economy requires steering towards a topology of diversity. And this in turn calls for attention to land policy and financial equalization.

I will describe four components of that new topology. First of all, we have to steer toward a city that is a network of crossovers. Places where things come together. Living and working, the service and the manufacturing industry. This calls for a thoughtful way of working, for love of the streets and for proper squares. Indeed, it requires steering towards what Arnold Reijndorp and I called the ‘new public domain’ earlier. Heterotopias, places where rather than being seen as a threat, diversity is considered to be an opportunity. The so-called POPS-strategy – privately owned public spaces – has been the subject of much criticism. City governments enforce a ‘public function’ at street level, and developers get to build real high in exchange. POPS are not necessarily bad; however, this strategy often fails to result in a high-quality public domain. Most public domains develop around nodes and intersections, rather than in rest areas. However, this is an individual design challenge, not ‘loose change.’

Secondly, reflection on the design of Residential / Work Neighborhoods presumes the presence of new urban ‘milieus’: areas with a diameter of about 1 km. Residential / Work Neighborhoods will also have to achieve a different density (something Mark Swilling discussed in his Next Talk at IABR–2016 and in his article in the Guardian). Smartly densified, spatially well-organized cities hold the key to the mega energy savings we need to achieve. Close by, in the Kop van Zuid in Rotterdam, the area between Laan op Zuid and Binnenhaven, we can see the great quality such a city can have.

Thirdly, there is the future of the learning environment. Recently, universities have withdrawn onto campuses. Other higher educational institutes such as regional and technical colleges, have established strongholds, often near secondary stations. The Next Economy calls for an urbanization of education. More friction means more interaction with society. It is interesting to see how students themselves have long since made this move. They study where the atmosphere is good: in (public) libraries, coffee shops, in places where they are not constantly encouraged to consume. The popular submission Flex Test ROC, which changed learning from an activity taking place in a building to one taking place across the city, yet again illustrated this.

During the final debate, Nayhun Hwang of Cornell University further highlighted this issue. New urban campuses, like the new Cornell location on Roosevelt Island, are now often following enclave strategies that will have the advantages of the city, but will not contribute to its strengthening. Good transportation connections, yes; helping to strengthen the public domain, no. Should universities and colleges aim for a network of ‘Fab Lab’-like buildings spread over the cities? They can be used to teach some of the classes as well as embody the new social challenges to higher education.

In the old economy, education created a new middle class. Well-trained young people found their way to existing jobs. The Next Economy calls for education that helps us overcome major social problems and create new jobs in an inclusive city. After upscaling and over-specialization, the design challenge is now to create a new learning environment that is socially and problem oriented and where students and existing professionals are happy to collaborate. Where education merges into work, and where education is a logical and natural part of any job. During the Biennale, Francine Houben showed in her Next Talkthat those new learning environments are now no longer confined to education institutes. There is synergy. The typology of corporate buildings is also shifting toward that of the learning environment.

A fourth component is affordable housing, a theme that is making its comeback. It has been handled too matter-of-factly in the past and as a result, the socially inclusive city received insufficient attention. During the Biennale, this was highlighted by projects such as Housing Archaeology CUPA 48’ in Mexico and the Madulammoho Housing Association in Johannesburg (both in the exhibition). In addition, the issue featured prominently in lectures by Jack Self, Mark Swilling, Edgar Pieterse and Floris Alkemade.

3. No Next Economy without New Financial Architecture
The Next Economy will not get off the ground without a new way to calculate costs and benefits. In this respect, the rules are often in the way of another urban development. Oliver Wainwright explained how, through a ‘viability clause,’ profit is included in the calculation of cost price in London. On the basis of that same cost price calculation, developers can subsequently argue that there is no financial room to meet the demand to also build a high percentage of affordable dwellings in addition to expensive and profitable houses. It is a pungent example of rules that are acquired power incarnate. And it explains why some rules need to be questioned.

Rules sometimes threaten crucial innovations as well. Take, for example, the future of the former Ministry of Social Affairs and Employment building. The plan was not only part of the exhibition, the possible second life of this big building was also discussed during the IABR. It was a unique discussion that included architect Herman Hertzberger and Chief Government Architect Floris Alkemade. Their conclusion: this building will now finally get to realize its original potential. A ‘city in the city,’ a building that houses startups and status holders, education and restaurants.

However, on 29 June, word got out that Litoro Investments B.V.’s 23 million bid on the ‘old building’ (sic) of the Ministry of social Affairs and Employment in The Hague was the highest. Mind you, this is a building from 1990 with a floor space of nearly 70,000 m2. It is about to be sold for 23 million. Not to be redeveloped, but to be demolished. It is a case of destruction of capital, of selective cost calculation and of a lack of historical awareness. Of course demolishing this building is only possible if all kinds of costs can be ‘written off’ or are not included at all (for example, that of CO2 produced by the recycling and new production of concrete).

If we want to develop a sustainable and socially inclusive city, we will have to check the rules for this kind of perversion. We need a new spreadsheet with parameters aimed, for example, at the realization of energy savings and a circular economy, at functional connections to existing infrastructure, or at the development of new, more efficient transportation concepts.

Financing poses a new design challenge, as the IABR‒Atelier Utrecht also demonstrated. Here, designers showed that the analysis of large flows of money in health care is important. The design idea was to mobilize the reserves of health care insurers to finance the transition from ‘cure’ to ‘care.’

This Biennale had few models and drawings in it. This was in part a reflection of the intractable theme. ‘Designers have difficulties with the economy,’ many a famous designer confirmed during the Biennale. Let alone the ‘Next Economy.’

Another explanation is that the economic foundation of a lot of urban development and architecture has been lost. Keller Easterling brilliantly showed how globally, parts of the economy are increasingly spatially organized in ‘special zones’ with favorable tax rules. That which is left out is not enough to make an easy transition to a positive Next Economy possible.

At the same time, we heard many stories about marvelous design ideas for which architects failed to obtain funding. Such propositions are not ‘bankable.’ Again, this indicates that the Next Economy calls for a different financial structure, something Jack Self also called for in his Next Talk (and works on in his practice).

4. Design Has the Power of Imagination
A major challenge for designers is to use the power of their imagination to give people hope for a better future. The Next Economy is not a station, let alone society’s logical next stop. The Next Economy is the consequence of the choices we have made in the past and that we are about to make right now.

One of the great challenges is that though many people are aware that something has to change, only very few people know what it is that has to change. Indeed, some people have lost all of their optimism. The Brexit, for example, indicated that some people have more confidence in the past, than in the future.

However, the IABR–2016 included many examples that show how design can bring back this optimism. The best examples are perhaps the results of and debates about IABR–Atelier Groningen, held in a region torn apart by earthquakes. Those earthquakes are caused by the natural gas production that bolstered the Dutch coffers for decades. The perspective of a Nordic City recreated a view of a positive future and provided a coalition of actors with a point of reference for further debate and decisions.

A second key example is IABR–Atelier: 2050 – An Energetic Odyssey, a powerful imaginary of a future in which the Netherlands in collaboration with countries bordering on the North Sea will achieve the climate target of a 95 percent reduction of CO2-emissions from fossil fuels. Central intervention: a strong emphasis on energy saving and, as the keystone, the eventual construction of 25,000 wind turbines in the middle of the North Sea. This is thinking at another level. It connects the ‘sense of urgency’ to do something about climate change to the identification of the opportunities of the Next Economy. Here, too, the strength of design helped a broad coalition, from political to environmental organizations, from businesses to marine ecologists, to work together on the active realization of a positive Next Economy.

Imaginaries are the antidote against a politics of fear, a suggested instability, a need to hang on to the past, as if the future only holds negative values.

The IABR–2016 also called on the design world to reconnect the power of imagination to that socially inclusive and sustainable future. The debate involving Anab Jain and Willem Schinkel that took place in the context of the NextTalks showed how much that battle for the imagination is being fought even today.

5. The Future Belongs to the Experiment
The Next Economy is not going to simply materialize after a joint decision. As I wrote earlier on this site: we are going to need a new, determined and enterprising government.

The time of the ‘free market’ is over. New markets have to be created and governments are crucial to the process. But that does not imply a return to the governments of the past. We really must reinvent our governments. Those who want to work on a better future must always begin by taking the first step. Today, such first steps are already being taken in many places. The subject came up in the NextTalk by Harriet Bulkeley, in conversations and in debates: the hope for the future lies in ‘Experimental Governance.’ The best chance of finding solutions that really work, here and elsewhere, is in making room for experiments, rather than in using some generic recipe. These politics of the ‘Big Small,’ as Kevin Campbell called it during the week of ‘Globally Networked Urbanism,’ can trigger the dynamics of imitation and competition. But that means we need new institutions that trigger and accelerate our learning from all those experiments. If we discover a form of funding that can help a cooperative improve a neighborhood in Nigeria, than that form of funding might work in Indonesia as well. If we realize a Residential / Work Neighborhood in Zwolle, we must make sure to rapidly acquaint other cities that have similar plans with the lessons we have learned.

We have to accept that rather than moving from one stable period to the next, we are living in an era of permanent temporariness, as bureau ZUS often phrases it. In that temporariness lays a challenge for the designers, to trigger debate about that desirable future and the road that leads to it as well as preserve the sense of accomplishment. Designers need to get back to their beautiful, original task: the showing of alternative possible worlds.

Looking back, the ambition to conceive of the International Architecture Biennale Rotterdam 2016 as workspace was realized. We hosted over 150 events, we had students, designers, academics, CEOs, and policymakers in workshops and conferences. We had men of ideas meeting women of power. We hope this Biennale has contributed something to a better future.

Maarten Hajer was Chief Curator of IABR–2016–THE NEXT ECONOMY.

Vijf lessen van de Internationale Architectuur Biennale Rotterdam 2016

De hoofdcurator van IABR–2016 blikt terug.

Maarten Hajer

Dat was mooi: elf weken lang discussiëren over de Next Economy. Veel oog voor de grote uitdagingen, veel betrokkenheid, soms bezorgdheid, over de toekomst van de stad, maar altijd in een verleidelijke combinatie met optimisme. Elf weken verkennen wat we zouden kunnen doen. De biënnale niet enkel als een tentoonstelling maar als een werkplaats en centrum van debat. Nieuwe toekomsten werden niet alleen verkend maar soms ook dichterbij gebracht. Soms veranderden we van inzicht. Heel vaak verdiepten inzichten zich. Hieronder vijf lessen die ik er aan over hield.

1. De agenda van de Next Economy: het primaat ligt bij de sociaal-inclusieve stad
Wij bevinden ons in een interregnum. Het is duidelijk dat het oude systeem niet meer werkt. Wij moeten werken aan een Next Economy. IABR–2016 gaf een agenda voor de Next Economy mee: de Next Economy moest groen zijn, sociaal inclusief en banen scheppen. De gebeurtenissen in de wereld hadden hun doorwerking. Een greep: in Parijs werden twee agenten vermoord door hun buurman. Terroristische aanslagen in Bagdad, Syrië, Jemen, Bangladesh. In Orlando werden 49 mensen vermoord vanwege hun seksuele geaardheid. Het geweld is terug in de samenleving. In Nice, IS als zingever voor gefrustreerden. De open samenleving is inherent kwetsbaar. Dat is haar zwakte en dat is haar kracht. In Groot Brittannië stemde meer dan 51% voor een ‘brexit’, waarmee de verborgen scheidslijnen in het Verenigd Koninkrijk pijnlijk duidelijk werden. 51% van de bevolking die meer vertrouwen heeft in het verleden dan in de toekomst. Meer dan de helft van de Britten die zich door de politiek verlaten voelt. Geen enkele reden om aan te nemen dat die verborgen scheidslijnen niet elders ook bestaan. Er ligt een grote maatschappelijke opdracht in het werken aan een open, sociaal-inclusieve stad. Zonder vertrouwen geen sterke economie, zo simpel is het.

Natuurlijk waren dit ook elf weken waarin we mondiaal wederom alle temperatuurrecords braken en her en der in de wereld slagregens de samenleving ontregeleden. Een akelige nieuwe normaliteit. Maar ik zie niet in hoe we in staat zijn om onze economie om te turnen (95% van de fossiele brandstoffen moet uit onze mix) zonder primair te sturen op een inclusief denken. Zonder onderling vertrouwen, geen economisch succes. We moeten deze opgaven dus echt consequent aan elkaar koppelen. En het goede nieuws van deze biënnale is dat de debatten aantoonden dat vele ontwerpers nu aan deze opgave ontbranden.

Wij staan voor de opgave om die sociaal-inclusieve Next Economy samen te maken. Dat is ook een ruimtelijke opgave. Economisch geografen hadden al aangegeven dat we bewegen naar een nieuwe stedelijke economie; innovatie draaiende op de kracht van de ontmoeting, op de wrijving tussen andersdenkenden die zo nieuwe ideeën, nieuwe oplossingen, nieuwe benaderingen zullen ontwikkelen. Maar nu is het toch wel helder dat de steriele uitkomsten van economisch-geografisch statistisch onderzoek van grote namen als Ed Glaeser tekort schieten. Ja, nabijheid, dichtheid en diversiteit doen ertoe, maar onveilige openbare ruimte, verkeerd geleide verkeersstromen, slecht onderhoud of een verkeerde mix van functies kan nabijheid, dichtheid en diversiteit ook heel bedreigend maken. Er ligt een ontwerpopgave voor de stad die om kan gaan met diversiteit. We moeten weg van de enclave-cultuur die slechts schijnzekerheid biedt.

De afgelopen decennia was de gedachte dat spanningen zouden verdwijnen door de koek van de groeiende economie wat te herverdelen. Maar dat mechanisme werkt niet meer. De economische groei hapert en - hoe toegankelijk de Mediamarkt ook is - de consumptie van witgoed, flat screens en smart phones kan niet compenseren voor het gevoel uitgesloten te zijn, geen kansen te krijgen, niet gewaardeerd te worden.

2. De nieuwe topologie
De Next Economy vraagt om nieuwe plekken. Feitelijk functioneren onze steden nog op een oude indeling: woonwijken, kantorenwijk, oude binnenstad, ringwegen, recreatiegebieden. Maar deze concepten staan ook het werken aan een florerende stad in de weg. Het werk op de biënnale heeft laten zien dat met name het wonen en werken erg naar elkaar toetrekt. IABR–Projectatelier Rotterdam toonde ontwerpen voor nieuwe gemengde gebouwen en gebieden; Vicente Guallart illustreerde hoe Barcelona de buurten weer nieuwe betekenis geeft, net als Labo XX ontwerpt aan nieuwe gemengde wijken voor Antwerpen. Ik noem ze maar even Wijken van Wonen en Werken. ZZP’ers gaan niet naar kantoor. Grote bedrijven en universiteiten bezuinigen op vierkante meters kantoor. Op het niveau van de plattegrond van het huis/studio verandert de vraag. Projecten als Warmbachliweg of Buiksloterham laten zien dat er ook een nieuwe mix ontstaat op niveau van een wijk. Maar de debatten en gesprekken lieten zien dat die nieuwe typologie er niet zo maar komt. IABR–Projectatelier Brussel laat zien dat de hoge vierkante meter prijs voor wonen zich nu vertaalt in steeds meer woontorens en exclusieve woongebouwen. Oliver Wainwright en Jack Self lieten op pregnante wijze zien waar dit in Londen toe leidt. Mensen moeten buurten verlaten omdat de huren draconisch worden verhoogd. Segregatie neemt toe. De vitale diverse stad die de Next Economy kan vormen vraagt om het sturen op een topologie met diversiteit. En dat vraagt op zijn beurt aandacht voor grondpolitiek en financiële verevening.

Ik noem vier componenten van die nieuwe topologie. Ten eerste moeten we sturen op de stad als netwerk van crossovers. Plekken waar zaken samenkomen. Wonen en werken, diensten en maakindustrie. Dat vraagt om een genuanceerde manier van werken, om liefde voor de straat, voor het goede plein. Ja, het vraagt om het sturen op wat Arnold Reijndorp en ik eerder ‘nieuw publiek domein’ noemden. Heterotopia’s, plekken waar diversiteit geen bedreiging is maar een kans. Er was veel kritiek op de strategie van POPS – privately owned public spaces. Stadsbesturen dwingen een ‘publieke functie’ af op straatniveau in ruil waarvoor ontwikkelaars de hoogte in mogen. POPS zijn niet perse slecht, maar al te vaak leidt deze strategie niet tot hoogwaardig publiek domein. Publiek domein ontstaat meestal op knopen en knooppunten, niet in restgebieden. Dit is echt een zelfstandige ontwerpopgave, geen wisselgeld.

Ten tweede veronderstelt het nadenken over vormgeving van Wijken van Wonen en Werken, nieuwe stedelijke ‘milieus’, gebieden met ongeveer een kilometer doorsnede. In die nieuwe WoWeWijken moeten we ook een andere dichtheid gaan halen (iets dat Mark Swilling besprak in zijn Next Talk en in zijn artikel voor the Guardian) In een slim verdichte, ruimtelijk goed georganiseerde stad ligt de sleutel voor de mega energiebesparingen die we moeten halen. Vlak bij de biënnale, op de Rotterdamse Kop van Zuid, in het gebied tussen Laan op Zuid en de Binnenhaven kunnen we zien wat een enorme kwaliteit zo’n stad kan hebben.

Ten derde, de toekomst van de leeromgeving. Universiteiten hebben zich de afgelopen tijd verschanst in campussen. Andere instellingen van hoger onderwijs zoals ROCs en HBOs hebben burchten opgericht, vaak bij de secundaire stations. De Next Economy vraagt om een verstedelijking van het onderwijs. Meer frictie, meer interactie met de samenleving. Het is interessant om te zien hoe studenten zelf allang die beweging hebben gemaakt. Ze studeren daar waar de sfeer goed is; in (openbare) bibliotheken, in koffietentjes, op plekken waar ze niet voortdurend tot consumptie worden aangezet. De populaire inzending Flextest ROC, waarbij het leren zich niet meer in het gebouw maar over de hele stad verspreid plaatsvindt, illustreerde dit nog eens.

In het slotdebat scherpte Nayhun Hwang van Cornell University dit nog verder aan. Nieuwe stedelijke campussen zoals de nieuwe Cornell vestiging op Roosevelt Island, volgen nu geregeld een enclavestrategie waarbij men wel de voordelen van de stad pakt maar niet helpt bij het versterken van de stad. Wel de goede (vervoers)verbindingen, niet helpen bij het versterken van het publieke domein. Moeten universiteiten en HBOs niet veel meer inzetten op een netwerk van ‘Fab Lab’-achtige gebouwen verspreid over de steden? Daar kan een deel van het onderwijs worden gegeven, maar daar liggen ook de nieuwe maatschappelijke opgaven voor het hoger onderwijs.

In de oude economie creëerde het onderwijs een nieuwe middenklasse. Goed opgeleide jonge mensen vonden hun weg naar bestaand werk. De Next Economy vraagt om onderwijs dat helpt grote maatschappelijke vraagstukken het hoofd te bieden en nieuwe banen in een inclusieve stad te creëren. Na de schaalvergroting en de overspecialisatie, is de ontwerpopgave nu een nieuwe leeromgeving die maatschappelijk en probleemgericht is en waar studenten en bestaande professionals graag willen samenwerken. Waar onderwijs overvloeit in werk en waar onderwijs een logisch en vanzelfsprekend onderdeel wordt van werk. Tijdens de biënnale liet Francine Houben in haar Next Talk zien dat die nieuwe leeromgevingen zich allang niet meer beperken tot het onderwijs. Er is sprake van synergie. Ook de typologie van bedrijfsgebouwen schuift richting leeromgeving.

Een vierde component is betaalbare huisvesting, een thema terug van weggeweest. Hier is te laconiek mee omgesprongen en daarmee raakt de sociaal inclusieve stad buiten beeld. Dit werd in de biënnale benadrukt in projecten als Housing Archaeology CUPA 48’ in Mexico en de Madulammoho Housing Association in Johannesburg (beide in de tentoonstelling), maar kwam ook prominent terug in de lezingen door Jack Self, Mark Swilling, Edgar Pieterse en Floris Alkemade.

3. Geen Next Economy zonder nieuwe financiële architectuur
De Next Economy zal niet van de grond komen zonder een andere berekening van kosten en baten. En vaak zitten hier regels een andere stadsontwikkeling in de weg. Oliver Wainwright liet zien hoe winst via een ‘viability clause’ in de berekening van de kostprijs zit in Londen. Met diezelfde kostprijsberekening in de hand wordt vervolgens betoogd dat er geen financiële ruimte is om te voldoen aan de vraag om, naast dure en winstgevende koopwoningen, ook een hoog percentage betaalbare huisvesting te realiseren. Het is een scherp voorbeeld van hoe regels gestolde machtsvorming zijn. En waarom sommige regels ter discussie moeten worden gesteld.

Regels bedreigen soms ook cruciale innovaties. Neem de toekomst van het gebouw van het voormalig Ministerie van Sociale Zaken & Werkgelegenheid (SoZaWe). Dit plan maakte niet alleen onderdeel uit van de tentoonstelling, tijdens de IABR werd ook gesproken over een tweede nieuw leven voor dit kloeke gebouw. Het was een uniek gesprek met onder meer architect Herman Hertzberger en Rijksbouwmeester Floris Alkemade. Hun conclusie: dit gebouw kan nu alsnog zijn oorspronkelijke belofte realiseren. Een ‘stad in de stad’, een gebouw dat de start ups en de statushouders, het onderwijs en de restaurants een onderkomen biedt.

Echter, op 29 juni werd bekend dat Litoro Investments B.V. met 23 miljoen euro het hoogste bod heeft uitgebracht ‘op het oude pand’ (sic) van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in Den Haag. Let wel: het gaat hier om een gebouw uit 1990 met een vloeroppervlak van bijna 70.000 m2. Dit dreigt te worden verkocht voor 23 miljoen. Niet om te herontwikkelen maar om te slopen. Hier is sprake van kapitaalvernietiging, van selectief berekenen van kosten en van een gebrek aan historisch bewustzijn. Natuurlijk is het afbreken van dit gebouw alleen mogelijk als allerlei kosten kunnen worden ‘afgeboekt’ of niet eens worden meegenomen (zoals CO2 productie bij recycling en nieuwe betonproductie).

Willen we een duurzame en sociaal-inclusieve stad ontwikkelen, dan moeten we de regels doornemen op dit soort perversiteiten. We hebben een nieuwe spreadsheet nodig, waarin de parameters staan ingesteld op bijvoorbeeld het realiseren van energiebesparing en een circulaire economie, op functionele aansluiting op bestaande infrastructuur, of op het ontwikkelen van nieuwe, nog efficiëntere vervoersconcepten.

Financiën zijn een nieuwe ontwerpopgave, zo bleek ook uit IABR–Projectatelier Utrecht. Hier lieten ontwerpers zien hoe ook de analyse van grotere geldstromen in de gezondheidszorg van belang is. Het ontwerpidee was om de overgang van ‘care’ naar ‘cure’ te financieren met de inzet van de reserves van zorgverzekeraars.

Deze biënnale kende weinig maquettes en tekeningen. Deels een weerslag van het weerbarstige thema. ‘Ontwerpers hebben moeite met de economie’, bekende menig ontwerper tijdens de biënnale. Laat staan de ‘Next Economy’.

Een andere verklaring is dat de economische basis onder veel stedebouw en architectuur is weggevallen. Keller Easterling liet op briljante wijze zien hoe mondiaal steeds grotere delen van de economie zich ruimtelijk organiseren in ‘special zones’ met fiscaal aantrekkelijke regels. Wat overblijft is niet voldoende om makkelijk de beweging naar een positieve Next Economy te maken.

Tegelijkertijd hoorden we vele verhalen van geweldige ontwerpideeën waarvoor de architecten geen financiering weten te krijgen. Hun proposities zijn niet ‘bankable’. Nogmaals, het geeft aan dat de Next Economy vraagt om een andere financiële architectuur. Iets waar Jack Self ook voor pleitte in zijn Next Talk (en in de praktijk zelf aan werkt).

4. Ontwerp heeft de kracht van verbeelding
Een grote opdracht aan ontwerpers is om hun verbeeldingskracht in te zetten om mensen hoop te geven op een betere toekomst. De Next Economy is geen station, laat staan het logische volgende station dat de samenleving aandoet. De Next Economy is de consequentie van de keuzen die wij in het verleden hebben gemaakt en die wij nu gaan maken.

Een van de grote uitdagingen is echter dat velen wel weten dat er iets moet veranderen, maar slechts weinigen weten wat er moet veranderen. Sterker nog, sommigen hebben ieder optimisme verloren. Brexit gaf aan dat mensen meer vertrouwen hebben in het verleden dan in de toekomst.

Maar IABR–2016 laat met vele voorbeelden zien hoe ontwerp dit optimisme kan terugbrengen. Mooiste voorbeelden zijn wellicht de uitkomsten en debatten over IABR-Projectatelier Groningen, een regio verscheurd door de aardbevingen. Die aardbevingen werden veroorzaakt door de gaswinning die de Nederlandse begroting decennia spekte. Het perspectief van een ‘Nordic City’ creëerde weer uitzicht op een positieve toekomst en bood een coalitie van actoren een oriëntatiepunt voor verder debat en besluiten.

Tweede grote voorbeeld is IABR–Projectatelier: 2050 - Een Energieke Ontdekkingsreis, een krachtige verbeelding van een toekomst waarin Nederland, met de landen rondom de Noordzee, door samenwerking het klimaatdoel van 95% minder fossiele brandstoffen gaat halen. Centrale interventie: zwaar inzetten op energiebesparing en als sluitsteen uiteindelijk 25.000 windmolens plaatsen midden op de Noordzee. Het is denken op een andere schaal. Het verbindt de ‘sense of urgency’ om wat aan klimaatverandering te doen met de identificatie van de kansen van de Next Economy. Ook hier gaf de ontwerpkracht een zetje aan een brede coalitie, van politiek tot milieubeweging, van bedrijfsleven tot marine-ecologen, om samen te werken aan de actieve realisatie van een positieve Next Economy.

Verbeeldingen zijn een tegengif tegen angst en wantrouwen, tegen de voortdurende suggestie van onzekerheid waarbij het verleden als stabiel en gelukkig wordt voorgesteld en de toekomst louter negatiefs brengt.

De IABR –2016 was ook een oproep aan de ontwerpwereld om die macht van de verbeelding zelf weer te verbinden aan die sociaal inclusieve en duurzame toekomst. Het debat van Anab Jain en Willem Schinkel dat plaatsvond in de Next Talks liet zien hoezeer die strijd om de verbeelding nu al wordt gevoerd.

5. De toekomst is aan het experiment
De Next Economy gaat er niet komen bij gemeenschappelijk besluit. Eerder schreef ik al op deze website dat we een nieuwe, vastberaden en ondernemende overheid nodig zullen hebben.

De tijd van de ‘vrije markt’ is wel voorbij. Nieuwe markten zullen moeten worden gecreëerd en daarbij is een overheid cruciaal. Maar dat is geenszins een terugkeer naar overheid van weleer. We moeten de overheid echt opnieuw uitvinden. Wie wil werken aan een betere toekomst moet altijd beginnen met het zetten van een eerste stap. En die eerste stappen worden nu al op vele plaatsen gezet. In de NextTalk van Harriet Bulkeley, in de gesprekken en debatten kwam het steeds terug: de hoop voor de toekomst is in ‘bestuur door experimenteren’ (Experimental Governance). De beste kans voor het vinden van echt werkende oplossingen is niet om in te zetten op een algemeen recept, maar om de ruimte te geven aan de creativiteit, hier en elders. Deze politiek van de ‘Big Small’, zoals Kevin Campbell het in de week van ‘Globally Networked Urbanism’ noemde, kan de dynamiek van imitatie en competitie op gang brengen. Maar dan hebben we wel nieuwe instituties nodig die het leren tussen al die experimenten op gang brengt en versnelt. Als we in Nigeria een financieringsvorm vinden die een coöperatie kan helpen bij het verbeteren van een wijk dan kan die wellicht ook werken in Indonesië; als we in Zwolle een Wijk van Wonen en Werken realiseren moeten we zorgen dat de lessen bij andere steden met soortgelijke plannen snel bekend zijn.

We moeten accepteren dat we niet bewegen van de ene stabiele periode naar de volgende stabiele periode. We leven in de tijd van de permanente tijdelijkheid, zoals bureau ZUS het vaak verwoordt. In die tijdelijkheid ligt er een taak voor ontwerpers om debatten over die wenselijke toekomst en de weg daar naartoe op gang te brengen en het gevoel van resultaat te onderhouden. Ontwerpers terug in hun mooie, oorspronkelijke taak: het tonen van alternatieve mogelijke werelden.

Terugkijkend is onze ambitie, om de 2016 versie van de Internationale Architectuur Biennale Rotterdam te maken tot een door ontwerp geïnspireerde werkplaats vol gesprek en debat, behoorlijk goed geslaagd. We gaven de ruimte aan meer dan 150 bijeenkomsten; we hadden studenten, ontwerpers, academici, CEOs, politici en beleidsmakers in allerlei samenstellingen in workshops en conferenties. De mensen van de ideeën ontmoetten de mensen van de macht, de mensen van de macht kwamen met ideeën en inspireerden de ontwerpers. We hopen met deze biënnale iets aan een betere toekomst te hebben bijgedragen.

Maarten Hajer was hoofdcurator van IABR–2016–THE NEXT ECONOMY.


Entrance to the IABR–2016 venue. Image: Hans Tak

Hans Tak - IABR20160423069 (1)

Flex Test ROC at IABR–2016. Image: Hans Tak

Apodaca_NL_Suburbia_Mexicana_by Alejandro Cartagena (1)

Apodaca, Mexico. From the project Housing Archaeology CUPA 48’. Image: Alejandro Cartagena

Madulammoho IMG_3297img_3297 - Mark Lewis (1)

Madulammoho Housing Association in Johannesburg. Image: Mark Lewis

LS_22-04-16_IABR-2016_DSC3335 (1)

Dutch Chief Government Architect Floris Alkemade at the project Social Affairs in the Next Economy, which he co-produced for IABR–2016. Image: Lotte Stekelenburg


2050 – An Energetic Odyssey at IABR–2016. Image: Hans Tak